Wang Cinhe ising
Wang Cinhe ising (王金河醫生)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Wang Cinhe ising (Payrang a sowal: Ông Kim-hô, 1916 miheca 4 folad 23 romi’ad – 2014 miheca 3 folad 13 romi’ad), Pimen a tamdaw no Taynan i Taywan, no mitokaday a ising, masrarid itini lilis no riyar no Ciayi Taynan malaising caay ka ci’aca i saki wa’ayan adada, ira ko pangangan to “O mama no wa’ayan adada i Taywan”, saka 7 rekad pacakat sakiisingan tamohong a kompay.
Kasofocan (生平)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]’Ayaway ’orip (早期生活)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]I 1916 miheca 4 folad 23 romi’ad, masofoc i ’amisan fawahan no Taynan[1][2]. O mama ni Wang Cinhe ising o pakaenay to hayham, mifoting, ato pakataminaay ’orip, tato’asan ci Wang Siang o nai Cuanzoufo a tamdaw[1].
Pito ko mihecaan ni Wang Cinhe micomod mitilid i Pimen kongkako, misawad micomod i Taynan Ciwlokiw congkako, saka tolo liyad mitilid mipaino’ mala mitooray[1]. I 1934 miheca misawad to[2], i ’ayaw no katayra i Dipongh mitilid tayra cingra i Minci (Meiji) kakoyin no congsiepo[3], i 1936 miheca micomod i Tokyo ising patodongan[2], I 1941 miheca misawad nai Tokyo isingan daykako[1][2][4], saka tosa miheca tadanca ko adada no ina minokay tayni Taywan mararamod ci Mao Pimei kaying[2], ikor itira i Okubo no Dipong paisingan tosa miheca mitokaday ising[4]. I 1943 miheca nai Dipong milosimet to patay no ina[2].
O kalaloodan no Taypinyang itiya, maharateng ningra o sepat romi’ad tolo ko dadaya rakat no tamina, o sapiliyasaw to pilood no timera, romakat pahanhan, fades sato enem romi’ad lima dadaya ta minokay tayni Taywan[5].
I 1944 miheca 3 folad, itira i niyaro’ Pimen ci Wang Cinhe patireng to paisingan[2]. O mala Sienyiyin saka 1, 2 rekad cingra[1][5]. I 1951 miheca, i kala Sienyiyin ningra i pakokot to pikelot to payso no Pimen Siangcang to sikosya no Kominkako, Paloma to kilang sapitena’ to fali a payso[6].
Misarocod no wa’ay adada (投入烏腳病)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]I 1920 miheca, i sa’etal lilis no riyar ira to ko ciadadaay to no wa’ayan, mangalef i Pimen, Siecia no Taynan ato Potay, YIcu no Ciayi ko pakinali[7]. Midotoc to pisolap no Taywan daykako kapolongan isisiw, itiyai i 1958 miheca tangasa i 1967 mihecaan wata ko latiih no kaadada[8]. Sa’ayaw, matiniay adada no wa’ay, malono’ay i ketonen, halafin adada ko ’afetoy i, ketonen ko ’afetoay, alatek malatiih ko cepi’, o kaketonen to, tangasa kapatay no adada, sacisowal sa ko misolapay ci Cen Cinsen itiya “Matiya o micikcikay to tireng a mari’angay” [9].
I 1951 miheca, masapinang to ni Wang Cinhe dadoedo saan a ira ko ciadadaay to wa’ayan adada, koheting, mano’eno’ ko adada, mahirateng ko cecay ciadadaay fa’inayan tamdaw, o nika caay pakahadidi to adada, pakpakan ko misimaway i kafoti’an a ina, oya ina sato pakonira han ko wawa mipekpek to tireng[4].
I 1953 miheca, pakomikelotay to payso ci Wang Cinhe isingan marofo to 23 romi’ad, ikor awaay ko patodongan a raraw mapalafacay to, nanoyaan o caay to pikehar ningra to maanan a sician a demak, sarocod sato to dadipoten a adadaay saki wa’ayan ’alomanay adadaay[2]. Oya matalaway finawlan tamdaw to matiniay adada pako “Otacua (Ma’icangay ’oner)”, itira i Sicya malaisingan ci Liliw sacisowal sa to itiraay i Renteli tadamaan k ociadadaay itiya, ira ko tolo no cecay ciadadaay tamdaw ko mikinapatayay to ’orip no niyah[10].
Nanoya sa’aloman sato ko adadaay, o sakalacaan no itiraay niyaro’, tangasa 1956 miheca, citodongay isian ato itiniay i Ciayi Taynan isingan misapinang tonini pala o fararono sanay tonini adada, toya mihecaan a Sicya misingkiw to kakeridan no kalomaocan ci Cen Huacong mipalowad to lomaocan no Senyiyin t osifo misakalamkam misalof to matiniay adada, nanoyaan mitahidang to ka’amisay katimolay misolap tonini a lacaan adada[9].
Oya ciadadaay to wa’ayan adadaay tamdaw mana’ay mipaising, caay ko kinacecay paising a ketonen ko wa’ay, a saan, oya miomahay ato misafanaway ci paysoay tamdaw ko mipaisingay i, tahaikor i o mamalapakoyoc ito saan saka, pakonira hananay to ko kaciadada, oya sato adadaay a tamdaw o pilalaling to nika ciadada no tireng to nika’eca pakahadidi ano eca tangasa kapatayan[9].
Itiya o Pimensiang pako “Mato’emay adada” hananay to koya niyaro’, o nano to’as ano eca o ciadadaay o ’ilo a demak, o nano comi ko matiniay adada, orasaka o ciadadaay t omitiniay caay kafana’en no nimanima tamdaw, matalaw ko niyaro’ay to tatiihay laloma’an saan[2]. O kasapinangen ni Wang Cinhe o mirakatay to Taywan Ciwlo Kiwkay i Taynan, pakayni to itiniay i Taynan sinkakoyin a sinkiwsi, makilim ci Son Lilien to sapadang[1].
Oya nai Tokyo sinkako daykako Inkiris a kawasan hakosi ci Franklin miliso’ to ciadadaay to wa’ay i, manengneng ningra ko ciadadaay to nifalahan no loma’, caayay sikolen no salalomaan a sanawsaw, na:aw ano tayni ci Yis i Taywan, o tatayni itini ciadadaay midipot ato mihinim to ciadadaay to wa’ay tamdaw, orasaka ci Son Lilien i 1960 miheca 5 folad 30romi’ad miteka itira i Pimensiang sakiciadadaay to wa’ay a mipaising[11].
O caayay kacili’aca itira i paisingan ni Wang Cinhe itiya, pangangan han “Sida’itay fawahan” sanay, misa’icel to ci Wang Cinhe, o Sapaloma kikingkay ko pasadakay to payso, milayap to padamso to payso ato lalosidan, oya sato ci Si Wie to lipalipay nai Poli tayni mitokad to adadaay, nai pitekaan ira ko 25 no mihecaan caayay papayso ko patado itiya[1]. Ci Si Wie o safa ni Wang Cinhe a mitilid i Tokyo to isingan.
Son Lilien, Wang Cinhe aci Si Wie o sa’ayaway saki wa’ayan adada miadahay a “Tie sanciaw” [1]. I 1962 miheca 12 folad 18 romi’ad saka 5 rekad mapakaolah to nga’ayay tamdaw nga’ayay demak[12], ci Son Lilien[13], ci Wang Cinhe itiya[14].
I 1963 miheca 1 folad 14 romi’ad, pasi Hollywood Ciwlo kiwkay a salikaka ci Son Lilien to 13 ’ofad payso, roma o i niyaro’ay kiwkay padamso to 2 ’ofad to sapipatireng to caay kacili’aca paisingan loma’ i Pimen, pitokadan i laloma’ no isingan, pisitokan sakatayal, o nai Taynan kasakitakit fafahiyan kikingkay padamsoan, parawang to pakoyocay finawlan caay ka li’aca paisingan, o ci Wang Cinhe ko citodongay to wa’ayan mipaising[15].
Ci Wang Cinhe ato ciadadaay mikeroh to sifo patireng to pinanaman to sakafana’ no ciadadaay to wa’ay, nika cango’ot ko sifo to sakidafongan, minanam to 8 folad i paterepay ko pinanam, nanoya milongoc ci Son Lilienan to sapadang, toya mihecaan 3 folad mapatireng ko pinanaman no ciadadaay to wa’ay sakinairaan, oya ci Mao Pimei ko citodongay mipasifana’ ato miliwalay[1]. Onini a pinanaman itiraay i sera ni Wang Cinhe patireng, misanga’ to sikal, tamohong, cokap, saasik ato caki, oya sikal kawiten to cihanaay patayra i Dipong pa’aca, pakayni nisanga’an, mapalowad ko faloco’ no ciadadaay to wa’ay[2].
Tangasa saka 4 folad maparatoh, oya itiraay nipaisingan ciadadaay, ira ko 80 no tamdaw, ira ko 30 tamdaw ko mapakafitay to satoker a wa’ay[16]. Toya mihecaan saka 5 folad, maro’ay i Siecia Isiwli, raramod sanay ho to 3 lipay a 24 miheca fafahiyan ci Yang Leer masapinang ko kaciadada to wa’ay, o paisingan ketonan ko tosaay wa’ay, mapades sapikinapatayan, tatami sa manengneng no citodongay no KMT saka 5 liyad ci Cang Paosu, o fafahi to ningra ko paratohay to nicokeray no KMT ci Tang Cong a fafahi, micowatay to fafahiyan kapolongan yofayof mihinomay, nanoya kinapinapina mapadama ci Cang Paosu, sapilongoc to sapadafoh padama, manga’ay ko ciadadaay tono wa’ay[10].
O nitilidan a demak ni Wang Cinhe to romi’adan sa cisowal sa: “Maraod ko pilihayan i maolah mifafa to ciadadaay to wa’ay a salikaka patayra i saka tosa tongroh papilihay, maherek milihay fafaen ho patayra i laeno. To dadaya mikotay to kangkoho mifalah to ta’i i kengkeng. Oya masapakoyocay awaayay ko dama a ciadadaay tamdaw mapatay i, o kangkoho ko paino’ay, mikoracay, pariko’ay, mi’aca t otakenip, pateliay pilihay, padongos a lihay, mitademay”, “Matalaw ko midipotay to adadaay malaliyaw ko adada i kasienawan miliso’; polong no laloma’an ciadadaay milalalingay to adada a caay ka foti’, hadidi sa micangray maro’ kafoti’an, nawhani maro’iimalowan ko adada, matalaw to tatihiay a paparac, saka nengneng han pametek ko mata, mihadidi to adada, misamamang to ngiha milaling” saan[17].
Oya tayniay mikingkiway i Pimen to ciadadaay to wa’ayan a ising ci Cen Wenpin, manengneng ningra ci Wan Cinhe mina’on mikitkit miala to cicacopiay madoka’ay, samatiya sa o niyah a laloma’an ko harateng, iraay ko olah ni Keristo mitayal saan[4]. I 1968 miheca, itira i Taynan sinkakoyin mitilid ci Lin Suangpo maocor tayra i Pimen to ciadaday to wa’ay a kiwkay minanam, manengneng ningra ko adadaay tamdaw masasi ’alapit to cacopi no doka’ no tao, sarakatay pakanengneng to matiniay a demak, micala’ a pangiha[2]. Ira ko wawa to fafahiyan ni Wang Cinhe malasingsiay no Kocong, keriden ningra ko mitiliday patayra minengneng to ciadadaay to wa’ay a miadahan no mama, o cecay mitiliday fafahiyan ci Li Siuci mitelek to faloco’ to mamiadah to matiniay adadaay saan, ikor pakaala to saka 9 rekadan to isingan pacakat a pakaolah[18].
Ano ira ko awaayay ko ’icel sapina’ang to niyah mapatayay tamdaw no laloma’an, ci Wang Cinhe ko ma’acaay to takenip, pateliay, mikilim to pitademan, cingra ato kangkoho ato kiwkay a salikaka ko mililiday to takenip milosimet, kararoman ko matiniay, samatiya o niyah laloma’an ko rarom[4]. Ci Mao Pimei sato caay pali’acaen ko sapakaen to milosimetay to kakaenen no tamdaw, mikerid to ciadadaay romadiw tto radiw, mitolon[1]. O ciadadaay ci Cen Sianhua sowal sa, oya o nidipotan ciadadaay tamdaw mata’elif ko 80 no tamdaw ka’aloman, matiya sa o ta’akay laloma’an, o adadaay masasidamaay ko kalasiniada[4].
Nai 1959 miheca, itiraay i Ciayi Taynan lilisay no riyar sa’etal caadadaay to wa’ayan tayal saheto o Keristokiw Sapaloma kikingkay ko adihayay padamso to sakidafongan, tangasa i 1970 miheca sarakat no sifo mikihatiya to sapitena’ to adada no wa’ay saka cecay lima miheca halaka. I 1973 miheca, oya ci macakat to ko ka’oripan, ci Ciang Cingkuo ko miocoray to sapipatireng to wa’ayan pidamaan kahiceraan, ono sifo Taynan isingan ko citodongay, masasiiked ko caayay pa’aca a isingan[10].
Saan, mafalic to ko ka’orip no itiniay i Ciayi Taynan lilisay no riyar sa’etal, saadihay sato ko padamsoay to dafong, sa’eca sato kamatiyaay o ’ayaway ko kaciadada to wa’ay adada[10]. I 1987 miheca, nanoya paterep sato ko caayay kali’aca paisingan no Pimen itiya[10].
I 1995 miheca mapatay to ci Mao Pimei, nanoya ci Wang Cinhe ato 9 wawa ningra to fa’inaya fafahiyan, misawad to i Pimen Kusiaw, orasaka midotoc to mipatolonan materek ko 30 ofad payso to sapitadem, i 5 folad 11 romi’ad o sapakaolah to Pimen kosiaw[19].
Misawad (退休)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]I 1996 miheca 7 folad 19 romi’ad, “Cicya ciwah hawciwciw” a ikaan o nai ci Wang Cinhean ko pilada’, ci Wang Cinhe ko mitomadaway ci Ke Yiceng, samaanen ko pisongila’ to saki adadaay to wa’ay piadah, ato Keristokiw Sapaloma kikingkay paradiway toya ciadadaay to wa’ay tamdaw itiya, ato ci Son Lilien miliso’ay to adadaay to wa’ay tamdaw pisyasing[20].
Saka tosa folad, paherek ko Cinhe paisingan itiya[4]. Misawad ci Wang Cinhe ising malinah tayra i Taypi, ira ko pitoay wawa to fafahiyan tosaay wawa to fa’inayan, mararid macacorok ko wawa patihi maro’ cingraan[5]. Mikihatiya ho cingra to marariway, talacowacowa niyaro’ paini to niradiwan[1].
I 1997 miheca 3 folad 27 romi’ad, saka 7 rekad isingan pacakat pakaolah tomadaw pihapiw, ira ci Wang Cinhe, Ciang Saomei, Si Kuilan, Hong Suhui, Fang Huaiceng, Rao Peide, Lin Denglude, Fu Delan, Suang Hongta, Tan Kelly, Picasse ising ko mapakaolahay kompay a tamdaw[21]. 8 folad 20 romi’ad, Congtong ci Lee Tenghui ko militemohay ci Wang Cinhean, pakaolah to tilid a sapad[22].
I 2006 mihecaan, Taynansien Siencan ci Su Huanci pasi Wencienhuy mikilim to payso, pala Cinhe isingan patireng to Taywan wa’ayan adada piharatengan, itira i 2003 miheca 5 folad 24 romi’ad masongila’ patireng to sapipatireng, oya sato ci Wang Cinhe caay ka ’esem misacikacikay to Taypi Taynan itiya, saka i 2006 miheca 11 folad miteka dademak, i 2007 miheca 9 folad paherek, mala sa’ayaway i Taywan a ponkakang[1]. Toya miheca 9 folad 29 romi’ad mifohat i, mikihatiya ci Cen SuiPian congtong paini to sowal[23]. Ci Cen congtong toya miheca patodong to saka tolo fo’isan kompay[1].
I 2008 miheca 4 folad 18 romi’ad, Kuosekoang Taywan Wensienkang ato ci Wang Cinhe masasitelak, mikilimay to adada no wa’ay a isingan likisi[24]. I 2009 miheca 4 folad 1 romi’ad, Caoken mirina’ay ci Lin Suangpu ko mittiliday “Wang Cinhe: Taywan wa’ay adadaay mama a ni’oripan” [2].
I 2011 miheca 10 folad 16 romi’ad, ci Wang Cinhe milayap to nipakaolah no Taynansiciw ci Lai Cinte, todong pikinafalah to ’orip itini i Pimen, ano ikoray ’orip manga’ay mipili’, itini to ko nipili’an[25]. Toya mihecaan 12 folad 23 romi’ad, o Mingci kakoyin a ’a’isidan ci Haruki Onishi patodong ci Wang Cinhean to kacingangan tono hakasi[3].
I 2014 miheca 3 folad 13 romi’ad dadaya 8 ko toki, oya nipanganganan to “Mama no adada t owa’ay” ato “Pimen a Korisimas mato’asay” ci Wang Cinhe ona mafena’ ko tangal i Tayta isingan, o wawa mapolong patihiay. Itira i 3 folad 29 romi’ad itira i Taypi Congsan ciwlo kiwkay midemak, roma i 4 folad 1 romi’ad itira i Pimen pala ciwlo kiwkay midemak to padongos a lihay[7].
Naikoray (身後)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]I 2016 miheca 12 folad 15 romi’ad, Tarokos mirina’ay ca Ciang Suwen aci Liu Sankui ko mitiliday, ci Charlie Brown ko pakafitay to coka “Konglang ising Wang Cinhe”[26].
Pinengfnengan (參考)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]1.吳佳玲. 烏腳病之父王金河逝世 享壽98歲. 《基督教今日報》. 2014-03-16 [2020-06-10] (中文(臺灣)).
2.林雙不. 側寫王金河:台灣烏腳病患之父的生命點滴. 《民報》. 2014-04-16 [2020-06-10]. (原始內容存檔於2019-01-01) (中文(臺灣)).
3.陳世昌. 醫烏腳病 王金河獲日榮譽博士. 《聯合報》. 2011-12-24 (中文(臺灣)).
4.詹建富. 《第七屆醫療奉獻獎得主素描1》台灣情義的標竿 疼惜烏腳病患半世紀的‘金河仙’. 《民生報》. 1997-03-31 (中文(臺灣)).
5.周曉婷. 遠政治成就行醫史 退休更優活. 《中國時報》. 2007-07-06 (中文(臺灣)).
6.陳楮涉嫌貪污 南地院偵訊. 《聯合報》. 1951-11-13 (中文(臺灣)).
7.吳淑敏. 王金河醫師安息主懷 台北台南告別追思. 《基督教論壇報》. [2020-06-10]. (原始內容存檔於2020-06-10) (中文(臺灣)).
8.董智森. 《怪病磨人‧一把辛酸淚》何時遠離烏腳仔?. 《聯合報》. 1994-07-15 (中文(臺灣)).
9.陳金生. 烏腳病 流行病學 調查參與記. 《聯合報》. 1991-10-27 (中文(臺灣)).
10.鄭惠仁. 無藥醫 有醫良 王金河伴烏腳病走一生. 《聯合報》. 1992-06-24 (中文(臺灣)).
11.謝玲玉. 台灣精神 將設紀念館 烏腳病診所 明天過生日. 《聯合報》. 2003-05-22 (中文(臺灣)).
12.做好人.行好事 移頹風.正末俗 昨表揚大會一堂濟濟 致褒狀榮匾講信修義. 《聯合報》. 1962-12-19 (中文(臺灣)).
13.《黑白集》好人不寂寞. 《聯合報》. 1962-12-08 (中文(臺灣)).
14.好人好人代表事蹟. 《臺灣民聲日報》. 1962-12-11 (中文(臺灣)).
15.專治烏腳病醫院 北門免費診所 定今開始施診. 《聯合報》. 1963-01-14 (中文(臺灣)).
16.南縣烏腳病患 獲各方救助 生計趨改善. 《聯合報》. 1963-04-15 (中文(臺灣)).
17.謝玲玉. 大愛 王金河 烏腳病患之父. 《聯合報》. 1997-12-31 (中文(臺灣)).
18.楊惠君. 用愛為醫療添薪 《第九屆醫療奉獻獎個人獎得主素描9》 李秀綢 烏腳仔跛行路上 1最溫暖的依靠. 《民生報》. 1999-04-28 (中文(臺灣)).
19.康日昇. 節省妻子喪葬費回饋母校 烏腳病之父仁 風義舉贏得讚賞. 《中國時報》. 1995-05-12 (中文(臺灣)).
20.康日昇. 烏腳病患故事搬上大螢幕「一隻鳥仔哮啾啾」電影赴北門「金河診所」拍攝讓昔日畫面重現. 《中國時報》. 1996-07-20 (中文(臺灣)).
21.醫療奉獻獎 11位醫護得獎 服務病患無怨無悔. 《聯合報》. 1997-03-28 (中文(臺灣)).
22.鄭惠仁. 30餘年南縣名醫無怨無悔 今天,李總統接見表揚他 王金河 烏腳病患者 永恆的拐杖. 《聯合晚報》. 1997-08-21 (中文(臺灣)).
23.鄭惠仁、謝進盛、謝玲玉. 王金河奉獻 烏腳病紀念館開館 北門行醫 免費醫療病患25載 比賺錢和蓋厝還歡喜 捐出診所 總統親訪譽為「台灣史懷哲」. 《聯合報》. 2007-09-30 (中文(臺灣)).
24.謝玲玉. 烏腳病之父王金河 留名國史館. 《聯合報》. 2008-04-19 (中文(臺灣)).
25.周曉婷. 不羨賈伯斯 下輩子還醫烏腳病. 《中國時報》. 2011-10-17 (中文(臺灣)).
26.憨人醫生 王金河—美好腳蹤系列繪本1. 《民報》. 2019-05-17 [2020-06-10] (中文(臺灣)).
27.總統頒授「三等景星勳章」給王金河醫師. 《總統府公報》. 2007-05-08 [2021-08-29]. (原始內容存檔於2021-08-29) (中文(臺灣)).