跳至內容

Te Matay ising

nani… a masadak Wikipedia

Te Matay ising (德馬太醫生)

[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]

Te Matay ising (Dr. Matthew Dickson) saka tosa itinaay Taywan isingan sinkiwsi no Inkiris Ciwlo kiwkay.

Te Matay ising nai 1871 miheca 2 folad 10 romi’ad tahini i Taywan cingra, i 1878 miheca 1 folad 8 romi’ad misawad minokay i Inkiris, kaitinian ningra i Taywan 7 miheca. I 1874 miheca 12 folad 22 romi’ad tayni Taywan, ikor malahakelong t ofa’inay minokay i kitakit.

Maocor ci Te Matay ising itira i Focen isingan, mipadang ci Ma Yokop isingan, tangasa i 1871 miheca 11 folad miliyas ci Te Matay ising to Taywan, citodong to kalodemak no isingan. Tadamaan ko ising a fana’ ningra, mapatireng ko kasasinga’ay to malatapangay, ngalef i satakaraway no malatapangay ko katadamaan no kanga’ay ningra.  

I 1876 miheca 7 folad 11 romi’ad, sacisowal sa i tilid no tikami: “ ’Aloman ko tayniay paisingay tamdaw, kanga’ayen no adadaay. Malitosa ko adadaay (Half a dozen of them) ko mi’acaay to ’olican tilid, nai dafak tangasa dadaya ko pisa’osi to ’olic. … pinapina romi’ad manengneng ako ko pina adadaay tamdaw. Oya fafahi no malatapangay, ira ko ta’angay masafena’ay i padahaw nangra (a large abscess), caay pakanga’ay miadah ko kangpoyak, mangatangata to mapatay ko ’orip.

Tadamaan ko adada ningra, saranikay sa misatemitemik ko faloco’, mitiya o kasoy ko kakodos. Pakayni i piadah no mako, sanga’ay sato ko adada a tanektek, saromi’ami’ad sato a fangcal. Oya sa a malatapangay matira to ko kaciadada. Masamatira, longocan ako cingra to sapipaliyas to fiw malopaisingan kaitiraan. Mihayda cingra a misaharateng, ocoran ningra ko cecay a malatapangay (a mandarin of the rank of a blue button, or something) misolap to kasacecay a fiw, ta mipaca’of takowanan. Nanay onini a demak ira ko Kawas a matayal, mapadama ko salo’afang no finawlan.”

Minanamay i kalaising ni Te Matay ising ira ci Su Jiayin. Minokay tayra i Inkiris kitakit ci Te Matay ising, ci Su Jiayin to ko itiraay i Focen (Taynan), ikor tayra to cingra i Ciayi patireng to pa’acaay to sapaiyo, o “Teantang” ko paya. I 1885 miheca tangasa 1887 miheca, ci Su Jiayin malaciwlo no Focen kiwkay. I “Teantang” minanam to isingan, ikor itira i Lukang Yuanlin patireng to paisingan ira ci Li Pen (Tawsen, Tingtosi Li Cui a wawa), pangangan “Huayte tang” (ikor Huayte isingan).

O ma’imeray misarocod to tayal no isingan ci Te Matay ising, mararid midama to tayal no kiwkay, ato tayra i kasaniyaro’ misolap ato miadah to adadaay, o nirakatan maledef i kasaniyaro’ no timolan ’amisan kiwkay. Pasiina kiwkay ko paratoh to nidemakan i kasaniyaro’. Tinako, nitilidan ni Wan Ronghua foksi “Inkiris ciwlo kiwkay roma kanatal nisintingan moetepay miheca likisi” (Edward Band: Working His Purpose out…P.85), masowal cingra to pipaso’elin no Ganga Lintau tamdaw. Sowal sa: Ganga Lin kakeridan tapang, talacowa o Silaya finacadan kora tamdaw, nika miliyang to piparatoh i niyah finacadan tamdaw, wata ko pifo’ot, pasi Taywanfo ko pakokot, nika o kadafo sa ningra paso’elin aca saka, laplepen ningra ko kadafo toya lalo’, lalangen ko wawa to fafahiyan a mitoor… nika ikor sato o niyah mitelek mitoor paso’elin to niparatohan.

Miliyas minokay tayra i Inkiris ca Te Matay ising mararamod, Taynan kiwsikay kapot ci Gan Weilin, Buckley aci Si Taypi paikor to sasowalen, minengneng i “Taynan kiwsikay tilidan” saka 22 liyad, i 1878 miheca 1 folad 16 romi’ad saka 1 felih (Handbook, P.5) caay to tiliden. To nika awa to ni Te Matay ising oya paisingan pacena’ sa to sakiising, tangasa i 1879 miheca 1 folad 14 romi’ad ira to ni An pitiro ising (Dr. Peter Anderson) tayni Taywan a mitaka itiya.