Paceno’kay
Paceno’kay (浸信會: Baptist)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]1. Pakayraan: (一、緣由:)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Paceno’kay nai toloay kiwha ko kasafiyolan. O kawasan harateng o mifiyolay ni Calvin, o pipaceno’ a harateng nai patiyol paceno’ (Mennokay) [1], o lakakawa no kiwkay ono kapolongan salikaka a Konglikay ko kafiyol.
2. Likasi: (二、歷史:)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Ikor no 1600 miheca oya inanengay mikingkiw to cudad, mafana’ to Fangcalay cudad ato so’elinay, paretatenga micomoday to kiwkay a tamdaw oya paso’elin paino’ay mato’asay tamdaw, itiya o marakrak ko pipaino’ to kaemangay wawa, oya misa’icelay dengan paso’elinay ci Kristoan tamdaw ko papaino’en, milongoc oya patera’an paino’ a tamdaw o laliyawen ho miceno’.
I 1600 miheca i Nitherlanay misiikeday Seperationist milaliway mafiyol no Mennokay cangra, Konglikay a foksi ci John Smyth, (1554-1612) paretatenga to pipaino’ to kaemangay caay ka tatodong i sifana’ no Fangcalay cudad (awaay i Fangcalay cudad ko sowal to pipaino’ to wawa a demak, nika i ’12 tarokos a sifana’’ masowal ko pipaino’ to wawa). I 1609 miheca pakiniyah ati roma salikaka miliyaw paino’. Orasaka milayap cangra to pipain’ay lakakawa. I Leiden a kiwkay, ira ko cecay foksi ci Henry Jacob (1550-1616) i 1612 mihecaan, patiko tayra i Inkiris, i Southwark patireng to saka cecay paceno’ay kiwkay i Inkiris.
I 1633 miheca, papinapina tamdaw miliyas tonini kiwkay, nawhani nano dengan milayap to mato’asay pipaino’, talolong ko kafiyol to ni Calvin a sifana’. Itira to cangra i 1641 miheca miteka milayap to no paceno’ay songila’ay sapita’ong, naitiya pipaino’ mala o rayray no paceno’kay i Inkiris. Ikor nonini kiwha o tadamanay paceno’ay (Particular Baptists) ko pangangan, pa’ayaway to pakoniraay to paso’elin.
Ono Netherlan a paceno’ay mafiyol haca no Arminianism[2]. Arminianism o caayay pilayap to “Pa’ayaway mitelek a sowal”; oya milayapay to Arminianism a paceno’ay a salikaka, ikor o maloladay a paceno’ay (General Baptists).
Ikoray ni Elizabeth hongti i, o kitakit a pakayraan ato kasasiikeiked pakayraan mataelif ko 10 miheca ko kalaliyangan. Onini fa’elohay pakayraan “Caayay ka kahi” saikor mapatdong to pakoniraay pipaso’elin. Midotoc i 1689 miheca a “Telek no pihadidi a paso’elin” (The To1eration Act), maanan to makahiay midemak tonini a telek i, saheto manga’ayay mita’ong: (1) milokoay ci William aci maryan. (2) mina’ayay to sakowan no Kakeridan no Tinsokiw, Palaheci’ay, Misa ato pasi Maliya ato kalo Tarokos mitilon. (3) milayap to “39 paso’elin”. O fa’elohay pakayraan kasakiwha, manga’ay i Inkiris pawacay. Oya caayay ka kahi halo: Ciwlokay, Konglikay, paceno’kay ato Quakerkay, polong han salongan ira ko mo’etepay ira ko cecay no tamdaw itiya.
O Ciwlokay, Konglikay a kasa’opoan, romadiw to ’Olic; paceno’kay sa’ayaw no pita’ong romadiw to sapahemek, i 1691 miheca parina’ to 300 a Spiritual Melody radiw, niworira kacangotan ko laloma’, tangasa anini awaay ko niterekan. Naka ipita’ongan maradiw no ’alomanay.
Paceno’kay pa’icel to kasaniyaro’ay siked no kiwkay ato pakoniyah pikowan, midotoc to Fa’elohay cudad a pa’arawan ko sapasifana’ patireng to kasasiiked no niyaro’ kiwkay. Kahacecay no niyaro’ay kiwkay sahato o cacitodong i Kawas, masasipakonira, nika masasingodoay. O Konglikay ato paceno’kay adihay ko kasasilecadan, dengan o kasakiwkay masasiiked, caay piharateng to paso’elinan liyad. Onini i paceno’kay ikaka ho tono Konglikay, nawhani mina’ay to kafedfed no paso’elin a liyad.
Ikor no 19 sici, ci Charles Haddon Spurgeon (1834-1892) [3] katadamaanan no pipakimad ningra itiya; ono paceno’kay, dengan caay paso’elin to no wawa a paino’, o tada ni Calvin ko pakayraan ningra.
3. Sapasifana’: Paceno’kay a sifana’ ma’edeng pitoay sasowalen no Inkiris ko pasapinang, kasacecay no tilid manga’ay palosowalen BAPTIST. (三、教義:浸信會教義可以用七個英語短句表達,而每一句開頭的字母拼起來是BAPTIST。)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Mifana’ ato pahapinang to ’icel/sakowan no Fangcalay cudad (Biblical authority). (Biblical authority 認識和肯定《聖經》的權威)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Paceno’kay o “Fangcalay cudad” ko nipaso’elinan ato pirekoan to satadamaanay sakowan (roma a kiwha ira ko “Fangcalay cudad” pateko haca to kiwkay ano eca paso’elin liyad). O sasowalen to paceno’kay to sakipadeteng kawasan harateng a pirocok mato kafesa’ay. Latek ipipaceno’an ira ko ni Calvin pakayraan, ira ko ni Arminian pakayraan; latek ira ko to’ekan a micokeray. Pakayni i nengneng no likisian, paceno’ay a kawasan o kadofahay o kasairairaay.
Ono niyaro’ a kiwkay ko citodongay (Autonomy of the local church).
Citodongay ko salikaka to ta’ong (malalenay ko salikaka; Priesthood of the believer).
Malitosaay kiwkay sapita’ong, paceno’ no salikaka ato piharateng to taheka no Tapang (Two ordinances - Believer's Baptism and Symbolic Communion).
ira ko pafeli no Kawas to pakeniraay harateng a mipili’ to nipaso’elinan no tamdaw, nika o cacitodong ko tamdaw to nidemakan ningra (Individual soul liberty).
Malaliyas k kiwkay ato sician (Separation of Church and State).
O foksi ato sicuci malo matayalay no kiwkay a tarokos (Two offices of the church - Pastor and Deacon).
Saka tosa tilid: (另一種版本:)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]O paceno’ no salikaka (Beliver's baptism).
No niyah pikowan a masasidamaay ko kasaniyaro’ a salikaka (Autonomy of the local congregation within the associational framework).
“Fangcalay cudad” o sa’ayaway ato tadamaanay (Primacy of Scripture).
O so’elinay salikaka ko palikapotay to kiwkay (True belivers only in the church).
Ipikerid no Fangcalay ’Adingo a tamdamdaw o caci’icel mafana’ to Kawas ato kalotamdamdaw malacitodongay to ta’ong.( Individual competency and the beliver's preisthood)
Malaliyas k kiwkay ato sician (Separation of Church and State).
Malitosaay kiwkay sapita’ong, paceno’ no salikaka ato piharateng to taheka no Tapang (Two ordinances - Believer's Baptism and Symbolic Communion).
4. Sakapot: (四、組織:)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Paceno’kay ira ko semo’otay ko kasasiiked: itira Amilika ira 27 ko kasasiiked, polong ira ko 95,000 ko kiwkay. O salikaka salongan 2,800’ofad no tamdaw. satata’akay i notimolan Amilika ira ko 1,400 ’ofad no tamdaw, o satata’akay fa’elohay kiwha i Amilika. Itini i Taywan oya Conghua Kristokiw paceno’kay, o Huayentang ko satadamanay; American Baptist Association (250,000); American Baptist Church in the U.S.A. (1,549,220);Baptist Bible Fellowship, International (100,00,000); National Baptist Convention of the U.S.A. (7 million, black); National Baptist Covention of America (2.7 million, Black); Free Will Baptist (240,000); Conservative Baptist Association of America (205,000);Duck River of Baptists (10,416); General Association of Regular Baptist (260,000); General Baptist (72,263); Landmark Baptist (1.5 million); Primitive Baptist (72,000), etc
[1] Saka 4 sici maledef i ka’amisay Africa a Donatism ( 多納徒派).
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Oya kakeridan ci Donatist Cadako sa’etal kakeridan (313-347), onini a onto pasayraay i mi’imeray to kakorac no kiwkay, caay pilayap to nai Loma hongti ci Diocletian pikari’ang to kiwkay a matolo’ay a salikaka, saka paretatenga to nano matolo’ay matayalay no Kawas a malasalikakaay nidemakan a ni’edawan saheto o mafayo’ay, paretatenga cangra to nidemakan dengan a todong itiniay patorodan sakowan no kiwkay, itiniay i nidemakay tamdaw o makoracay hakiya.
Orasaka, dengan o niyah ko makoracay a kiwkay, saka o micomoday ho i Donatist kiwkay a salikaka, o nano itiniay i kapolongan kiwkay (Takongkiwkay) a mapaino’ay, saheto o laliyawen mipaino’ saan, o nian ko saka ira no miliyaway paino’ a kiwha.
[2] Ikor no Netherlan misiiked (亞米紐斯主義).
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]I 169 A.D ira ko Arminianism, oni Calvin ko pakayraan no kitakit, talacowa maemin pasayra to malayap, nika ira ho ko ’alomanay caayay ka kahi to ni Calvin a kawasan, oya satata’akay a ngiha miliyangay ci Jacob Arminius (1560-1609). O nano kaemangan ningra itiraay i Geneva kakoyin sa’ayaway ’aisidan ci Beza a sito, nika tona mifelih to Netherlan to pihapiw toni Calvin ko pakayraan no kitakit, masasiroma ko painian, ikor o Arminius ko nifana’an mafiyol ko ikoray kasato’ek no tamdaw, mangalef ci Wesley.
Arminianism kawasan ato ni Calvin kawasan masasifelihay: (亞米紐斯主義神學和加爾文主義神學剛好相反:)
| Arminianism | Calvinism |
| 1. Haratengan alatek (Human Ability) | O emin matoled/ tefad (Total Depravity) |
| 2. Citodongay ko kapili’ (Conditional Election) | Awaayay ko patodong to pipili’ (Unconditional Election) |
| 3. Awaay ko tolas pa’orip (Conditional Election) | Citolasay ko sakaci’aca (Limited Atonement) |
| 4. Manga’ay na’ayen ko sini’ada (Resistable Grace) | Caay ko laliyangen ko sini’ada (Irresistable Grace) |
| 5. Manga’ay i sini’ada matoled (Falling from Grace) | Caayto ko mamatoled ko salikaka (Preservation of Saints) |
[3] Charles Haddon Spurgeon (司布真)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]I 1850 miheca, o katata’ak no fali to so’eda pilihayan a dafak itiya, masa’et ko lalan no foksi, niyaro’ay a mimingay kiwkay masasitorod to cecay a salikaka a pakimad, taringafoh sa mapatorod cingra, mitolon ko faloco’ pafeli to taneng, tona masowal ko “Kamo o kasafinawlan no hkal, pasayni i Takowanan ta mapa'orip Ako kamo. Deng Kako ko Kawas.” (Isaya 45:22), talifahal sa mitoro’ toya kapah: “Kapahaw! Mafana’ kako itiraay kiso i karorayan i, ka pasayra kiso ci Yisan, mica’a, maca’a, mica’a.” saan toya kapah a macekil, nanoya mapa’orip, pacakat to tireng matayalay no Tapang. Onini pakimaday oya tadamaanay ci Spurgeon no Inkiris.
O tatapangan ni Spurgeon o miliyangay to pakayraan no kitakit a Nitherlad a tamdaw, o akong ningra o tekedan foksi no kiwkay i Inkiris, 17 ko mihecaan ningra malayap to no niyaro’ay kiwkay a foksi, panganganen no tamdaw cingta o “Nga’ay pakimaday pakarongay”.
20 ko mihecaan mapatayra i London paceno’kay malafoksi, talacowa caay ko mitiliday i daykako nika ci’icel ko pipakimad, milonok cingra minanam, to pakayniay kawasan, likisi, jakak, rayray kimad, tilitilidan cudad, misafaloco’ mikingkiw, milalok mitilid. Mirina’ to rafasay 3,000 a sapakimad, polong 75 falod. Mirina’ to cudad 135 cudad, satadamanay oya “’Olic cudad a pisahecian”, ato “Dafak dadaya pinanaman” tosaay tilid.
Ni Spurgeon a pipakimad tadamaan ko pikilim to matatodongay i nafaloco’an no Kawas, satadamaanay “o cudad misaheci to cudad” a pakayraan. O pasiratohay to ni Calvin ko pakayraan, satapangan ningra patenak, miliyang to masiromaay ni Calvin “Pa’ayaw a sowal no Kawas”, sa mitena’ to no Aruminiusu pakayraan (o felih to ni Calvin pakayraan), milikaf cingra to no Inkiris Senkongkay a paino’ pakayraan, misarocod to pipaso’elin a mipaino’, mifelih to pakayni i pitolon a mangahay, nika caayho pisaroma patireng to pakayraan.
O wawa no Spurgeon ci Thomas, ato sona: midoedo to naikoran ningra, nai kalakapahan a to’ek pacakat to tireng mala patenakay ko tayal, ci Spurgeon mapatay i 1892 miheca, mateli ko Fangcalay cudad i takenip, o kaolahan i ka’orip ho ningra a cudad, 58 ko ’orip ningra i hekal.