Lan Tapi ising
Lan Tapi ising (蘭大弼醫師)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Lan Tapi (Inkiris: David Landsborough Ⅳ, 1914 miheca 12 folad 16 romi’ad – 2010 miheca 3 folad 2 romi’ad), masofoc i Canghua no Taywan, o sinkiwsi no Inkiris o wawa ni Tafiti Lan aci Mayu Lian, halafin ko kaitira i Canghua Kristokiw isingan, saka 6 rekad isingan pakaolah a kompay.
Ka’oripan a demakan (生平紀事)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Mato’as i Canghua (彰化長大)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Lan Tafiti aci Mayu Lian a wawa ci Lan Tapi i 1914 miheca 12 folad 16 romi’ad masofoc i isingan no Canhua (aniniay Canghuasi Canghua Kristokiw isingan) [2]. O ningra harateng I’ayaw ko pinanam to no Payrang a sowal, ikor minanam to Inkiris saan[3]. Masofoc mihakelong to mama tayra Inkiris, 5 ko mihecaan minokay tayni Canghua[2]. 7 ko mihecaan i, manengneng ningra ko piadah no mama pa’orip to tanodoka’ sanay tamdaw i lalan, maharateng ningra, o nian ko sakafiyol no sakalaisingaw ningra[4].
Nai kaemangan ni Lan Tapi mikihatiya to sikatay, kitokay, papotalay pidinto no Canghua kiwkay a demak[2]. 17 miheca minokay tayra Inkiris, nawhani awaay ko sapapitilid to isingan, ’ayaw micomod to kiwkay, o kiwkay ko miocoray papinanam to isingan[4]. Itira cingra i National Hospital for Neurology and Neurosurgery no Inkiris misarocod to pono’ tatemikan sifana’ ising[5],
Quanzhou iyoan (泉州懸壺)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Pakaala to isingan hakasi ci Lan Tapi, i 1940 miheca tayra i Quanzhou, Fujian no China Huisi isingan (saka tosa isingan no Fujian isingan daykako) patado[7]. Itiya micalap ko sofitay no Dipong, pakayra cingra laed no Xiamen milaliw, 4 ko romi’ad ko rakat tayra i Quanzhou, itira tomiteka to isingan a tayal, midemak to kadadengaan no lifong[4].
I 1942 mihecaan i Quanzhou, maledef ko lalifong. Misolap ci Lan Tapi toya dadaya i, ira ko cecay i saka tosa lipay katalawan adada malaliyaw pacekil mimetmet to kamay ni Lan Tapi malipak malalitemoh ningra. Saka tosa dadaya, masadak ci Lan Tapi toya dadaya, eca pisolap cingra itiya, toya dafak misolap to adadaay awaay manengneng koya adadaay. Ikor to no 50 no mihecaan, maliclic cingra to “Minsenpaw” masowal tonini a demak i, talalosa cingra a tomangic[8].
Paherek ko lalood i, pahanhan i Inkiris ci Lan Tapi to cecay miheca, ci fafahi to fafahiyan ising ci Gao Renai, ikor kararamod saka tosa miheca, malahakelong tayra i Quanzhou. I 1949 miheca, macalap no sofitay ko Quanzhou, padoedo ca Lan ising itira ko pipaising, i 1951 miheca 1 folad malaplap pasadak, minokay tayra Inkiris[4].
Minokay tayni Taywan (返回臺灣)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Mafatad ko saka tosa miheca na Lan Tapi i Inkiris, ira ko tahidang no kakeridan no Canghua Kristokiw isingan panokay i Taywan, matahidang micokeray yinciw, saan mapatodong t okakeridan yinciw[4]. I 1954 miheca, tahidangen ningra ci Hua Renai tayni Taywan, citodong to hankoho pitilidan[9].
I Paci ka renrenan, manaop no nanom ko ka’ayaw a telangay isingan a lalan Cunghualo, kofaw no isingan, kamaro’an no kankoho a lalan, rahanaw ci Lan Tapi tokacahiwan no kankoho, orangen ningra ko tafo a mipawsa to kankoho. ’alomanay matayalay kankoho i isingan, mahirateng nangra konini, manengneng nai saka tosa tingroh malikid no nanom ci Lan Tapi, kinacecay micayat to padal mikafit, doedo sato talahekal, ta manga’ay tangasa ko pipawsa to kankoho ira ko kakaenen[6].
I 1967 miheca, pasadak ci Lan Tapi no Canghua Kristokiw isingan to 4 patosokan: paisingan, paratohay, padama to pakoyocay, pipasifana’an[2]. Paini to sowal ci Zhang Shuzhen ising i, o misanga’ay to pawa o kaysya i Canghua, kalamafetas, oya ci Lan Tapi ising ko mi’esesay to matayalay to sapipa’orip to madoka’ay tamdaw, kasapinangan a maharateng ningra[10]. Kaitini i Canghua isingan i, hina tayra i lotokay niyaro’ mipaising, ira ko cecay madoka’ay ko cepi’ adadaay, awaay ko payso sapaising, tala o sanay to patay i taloan, panokayen ningra tayra ising miadah[8].
I’ayaw no 1960 to’ek mihecaan, ira to ko dafakay, dadayaay kasasowal sa’opo no Canghua ising, nai ci Lan Tipian pasifana’ to Takao isingkakyin ato Taypi ising kakoyin a minanamay[5]. I 1971 miheca, itira cingra i Conghua tatemik ato tatemik ising kakokay a sa’opo, miparatoh to masapinangay no Canghua isingan a 6 kohelaay mata masadak ko ma’epiay wawa a tinako, nika katawaen no mataay isingan konini a demak, tangasa i 1977 miheca 3 folad 6 romi’ad, o hakasi no Tayta isingan tatemikan ci Hong Zupei pasadak i Conghuaminko tatemik kakokay miparatoh to kadengaan no tinai’ adada, itiya a masapinang no ’alomanay[11].
Canghua Kristo isingan “Mikelacay to fanges a olah” kikingkay midemakay ci Chen Meiling paini, ira ko kasasowalan tayni i Canghua isingan ira ko patado “mi’aca to cecay pafeli to cecay” sanay, ’ayaway patirengay to isingan ci Lan Tafiti, Lien Mayu, Lan Tapi, Kao Renai, Wei Kesi aci Wei Ailun a ising (David Lan and his wife Lian Mayu, Lan Dabi and his wife Gao Renai, Wei Kesi and his wife Wei Ailun) mararamod a ciolahay nangra, o sapipacakat to finawlan no Taywan[12].
Ca Lan Tapi ising mararamod ciriko’ ci kocuseta to nitapidan, ci kocu to ma’epongay ko saripa’, o koliciw ka saka romakat minengneng to adadaay[6]. Cifaloco’ patado ko isingan mi’aca to sakaromakat a tosiya i, kana’ayen ningra[4]. Miki’ayaw to kinaira a lifon palitosaen ko no nicokeray a yinciw ko lifon, nika caay ka edeng ko mitongalay to fana’ kaemangay ising i, paalofo mipadang[8]. Itiya makerod ko payso no Inkiris (Inpang) i, no kakeridan a kinaira a lifon keroden, nika mana’ay cingra patongalen no isingan ko lifon[6]. O fafahi sa caayay ka cilifon to fafahiyan ising a todong[4]. O nika rarid pafeli to remes kato’asan i nipalolol to remesan sapa’icel[6].
Salepon no 1960 mihecaan, matahidang ni Lan Tapi ising ci Lan Malie (Basket Mary) pa’icel to kakoho no Canghua Kristo isingan a demak[13].
I 1980 miheca, masawad to ci Lan Tapi ising i, patodongen no Canghua Kristokiw isingan to pisawad padafoh, patodong no sakapot matayal to sakito’as a payso, polong kana’ayen ningra, sacisowal sa miahowid to Tapang a Kawas patodong tamiyanan pacakat to Taywan[5]. O pafeli no Kikingkay to 200 ’ofad payso, pasadaken ningra[6]. Ono kakeridan ni isingan patoroden ningra ci Wu Zhenchun ising ko citodongay[14].
No pisawad a ’orip (退休生活)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Misawad to ci Lan Tapi ising mapakafit i loma’ ko “Formosa” sanay a paya[3][5], midipot to tatoloay padek a wawa[3]. I 1980 miheca, Shen Yuanyao ising tayra i katimol London miliso’ Lian Mayu, Lan Dabi, Gao Renai laloma’an[15].
I 1992 miheca, patikol tayni ci Lan Tapi i Taywan, pakanengneng to mana’angay a koliciw ningra mapateli i, pasowal sa “ano cimaay a tamdaw ko mangalayay sakoliciw han” saan ko sowal ningra[8]. Saka tosa miheca 10 folad, ci Gao Renai ising, ciadada to kang a mapatay[10]. I 1994 miheca, sacecay sa cingra tayni i Taywan mikihatiya to demak no Canghua Kristo isingan, nawhani mato’asay a toros, eca to kafangcal k orakat, tado sa to no mato’asay a padafoh to 250 Inkiris payso to foladan ma’orip[16].
I 1995 miheca, oya nai Canghua Kristo isingan matayalay a 43 tamdaw ano eca padamaay ising midotoc to ni Cai Zhengdao ising, mi’aca to 55 ’ofad paysao no Taywan pakaolah ci Lan Tapian a paliding, mitahidang to midipotay kangkoho ano eca liyawen ko laloma’an nasa, kana’ayen ningra[16]. Ikor, pa’acaen ningra koya paliding, 1,200 payso no Inkiris, patikoen ningra i Canghua Kristokiw isingan[6].
I 1009 miheca 9 folad, matolo’ ci Lan Tapi a matokad, masadak manga’ay romakat to salokelon a lalan[7]. Toya mihecaan 10 folad, Canghua Kristokiw isingan a Yunsen isingan ci Chen Shoudong, micokeray Zhou Xian ising miliso’ cingraan, ci Lan Tapi halafin to ko eca ka pasowal to no Payrng, tano licayen o cima ko papatiliden han i, pasowal sa “O Taywan” saan[3].
I 2010 miheca 3 folad, masamo’ to ko tatirengan ni Lan Tapi ising, pasowal to kafokilan no kangkoho tengilen, pakayni i wawa ningra to sakakaay mafana’ay mitengil to ka’ilol to mapatayay fafahi, ato widang i Taywan, misatikotiko pasowal to pakoyocay tamdaw[3]. Inkiris a romi’ad 3 folad 2 romi’ad to dafak, mapatay ci Lan Tapi itira i London[7].
Kahemekan piharatengan (榮耀紀念)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]I 1959 miheca, ci Lan Tapi ising malanga’ayay finawlan no Canghuasi kacingangan ato safawah a finawlan[7].
I 1979 miheca 11 folad 8 romi’ad, mapakaolah to nga’ayay tamdaw nga’ayay demak onto micikerohay wiyinhuy pahapiw ci Lan Tapian, aci Shi Keyao o sanga’ayay finawlan a dayhiw itiya miheca[17].
I 1980 miheca pakalayap to tadamaanay finawlan a ngangan kompay[7].
I 1990 miheca, ci Lan Tapi pakalayap to saka 6 rekad no isingan pacakatay kompay i, kana’ayen ningra[18]. Toya mihecaan 2 folad 8 romi’ad, toya cefang mapakaolahay ci Luo Huifu ising pasowal sa i paratohay, i ’ayaw no 35 mihecaan ciadada cingra to kahengangay fangesan adada i, onini ci Lan Tapi isingan ko tayni sanay i Taypi miadah i cingraan[19]. 11 folad 18 romi’ad, midayhiw ci Lan Tapi to Inkiris kitakit Lan laloma’an milayap to pakatamohong no congtong ni Lee Tenghui[18].
I 1999 miheca, pingitangit ni Huang Zhinong to Wencienhuy to 60 ’ofad sapadafoh payso i, ni Chen Meiling a nitilidan to “Mikelacay to fanges a olah” matilid to ni Lan Tafiti, Lan Tapi isingan pisinting likisi, nai isingan nitilidan misolimatan, i 2000 miheca 11 folad 20 romi’ad mahapiw tonini nitilidan itiya[20].
I 2008 miheca, Lan Tapi mapatodong to saka 1 fo’is pakaolahan ato kompay[7]
Ikor no cecay miheca ni Lan Tapi, Canghua Kristokiw isingan saka 4 tingroh patodong to ngangan “Paharatengan kimad no lamit”, adihay k omateliay saki Lan Tapian tilidan piharatengan, i 2011 miheca 3 folad 19 romi’ad midemak to kansya lihay, micokeray no Siencang ci Zhang Ruibin, Canghuasiciw ci Qiu Jianfu ato sakakaay wawa ni Lan Tapi ci Donald, saka tosa wawa ci David aci Xueyun a mikihatiya.
Onini a piharatengan o todong to “Lamit” sanay a patosokan, picomodan o papah no kilang, misanga’ay ci Cai Wangda o “O niyaro’ no Lamit” ko pahapinangan. Lilis no karomakatan o mirakatan i da’oc no ’orip a cuka, pahapinang to kasarocek no mitiya a pasoni’ a filomo[21].
Pinengnengan (參考資料)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]1.永別了 在台行醫奉獻28年 蘭大弼醫師相片懷念展. 台灣基督長老教會台中中會. [2020-07-25]. (原始內容存檔於2020-07-25).
2.林婉婷. 宣教師來台 醫病救靈魂. 《台灣教會公報》. 2017-12-20 [2020-01-31]. (原始內容存檔於2020-02-03) (中文(臺灣)).
3.吳為恭. 英國台灣囝仔 蘭大弼過世. 《自由時報》. 2010-03-09 [2020-02-03]. (原始內容存檔於2020-02-03) (中文(臺灣)).
4.李師鄭. 視行醫為奉獻的蘭醫師. 《民生報》. 1979-09-17 (中文(臺灣)).
5.陳永興. 【好文精選】英國的蘭大弼醫師 臨終寫下最懷念的兩個字:台灣. 《民報》. 2016-02-06 (中文(臺灣)).
6.李曜丞. 院長冒大水扶柱子 為護士送飯 資深護士紅著眼回憶:激流,一次一次沖走他;院長,一次一次泅上來…伙食揹肩上。. 《聯合晚報》. 1996-11-18 (中文(臺灣)).
7.簡慧珍. 《他們的故事》 奠定彰基基石 蘭大弼病逝 英籍醫師投身彰基26年 曾獲彰縣榮譽縣民 器官衰竭享壽96歲. 《聯合報》. 2010-03-05 (中文(臺灣)).
8.李淑娟. 久違了﹐蘭院長﹗ 蘭大弼最難忘的病人. 《民生報》. 1992-11-29 (中文(臺灣)).
9.陳永興. 【人物】彰基護校校長 華仁愛(1909~2011). 《民報》. 2021-05-22 [2021-09-04]. (原始內容存檔於2021-09-04) (中文(臺灣)).
10.張淑珍. 懷念蘭醫師:謙虛常存感恩心的蘭醫生. 《太平洋時報》. 2011-01-05 [2020-02-03] (中文(臺灣)).
11.劉復興. 紅眼症來自非洲迦妠 感染後四肢麻痺癱瘓 腸病毒七十型 尚難有效遏止 台大醫院發現 四十多件病例. 《聯合報》. 1977-03-07 (中文(臺灣)).
12.詹建富. 魏克思 慈心巧思的外科高手. 《民生報》. 1998-04-04 (中文(臺灣)).
13.林進修. 藍瑪烈 藍姑娘 不說說NO!. 民生報. 2000-04-19 (中文(臺灣)).
14.彰基醫學中心明日奠基 落成後將成為地方開業醫師後送醫院. 《民生報》. 1982-10-15 (中文(臺灣)).
15.沈淵瑤. 英倫拾杏 大不列顛最好的養老院─訪蘭大弼院長. 《民生報》. 1980-12-15 (中文(臺灣)).
16.吳玉貞. 愛在吾土吾鄉 對蘭醫師的愛 都裝進機密檔案裡. 《民生報》. 1995-10-26 (中文(臺灣)).
17.好人好事代表 廿三日受表揚. 《聯合報》. 1979-11-10 (中文(臺灣)).
18.李淑娟. 蘭大弼 獲總統贈勳 表彰他為台灣民眾所做的醫療奉獻. 《民生報》. 1996-11-19 (中文(臺灣)).
19.薛桂文. 醫師救醫師的生命情緣. 《民生報》. 1996-02-09 (中文(臺灣)).
20.陳志成. 彰化基督教醫院 切膚之愛事蹟付梓. 《中國時報》. 2000-11-21 (中文(臺灣)).
21.黃莉雯. 懷念蘭大弼 根的紀念館開幕. 《基督教今日報》. 2011-03-28 [2020-02-03] (中文(臺灣)).[永久失效連結]