Ka’amisay Marian kanatal
Ka’amisay Marian kanatal (北馬里亞納群島)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Ka’amisay Marian kanatal (Inkiris: Commonwealth of the Northern Mariana Islands, kedec a tilid CNMI; Chamorro a sowal: Sankattan Siha Na Islas Mariånas; Caroline: Commonwealth Téél Falúw kka Efáng llól Marianas), roma a sowal No Ka’amis Marian kanatal[5], kananaman a sowal Ka’amisay Marian kanatal, ono Amilika caayay ko nipatekoan niyah a sera, pakoniraay sakapot, o kaetipay no Taypinyang todong kalaloodan a sera.
Ira ko 14 no kasakanatal, pakatimol o Guam kanatal no Amilika misiikeday kanatal, itira i kalalaed no Hawaii ato Philippines a Ka’amisay Marian kanatal, itiya i 2020 miheca micalap to maro’ay a tamdaw no kanatal ira ko 47,329 tamdamdaw[6]. O dadahal no Ka’amisay Marian kanatal ira ko 475.26 kongli ko liyok no kanatal (183.50 ml.), halo Saipan, Rota ato Tinian. O faedetay ko romi’ad no Ka’amisay Marian kanatal, masamihecaan ko kaciherangan a romi’ad.
Saipan ato Tinian ira ko hikociw ato minato. Tadamaci no Saipan i paka’amis a Capitol Hill, nika o tilidan o Saipan ko patodongan no kanatal, orasaka o kasakanatal o cecayay a maci.
Likisi (歷史)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]I ’ayaw no 3500 mihecaan iraay to ko maro’ay a tamdaw.
Picalap no Spain a to’ek (西班牙統治時期)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Patodongan: O Philippines ko patodongan. (主條目:菲律賓都督府)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Picalapan a ’ongcoy, o nisidayan picalap no Spain a to’ek.
I 1521 mihecaan masapinang ni Gonzalo Gómez de Espinosa. I 1565 miheca macalap no Spain itiya, ikor i 1565 miheca mapacamol tono Philippines kacitodong a mikowan.
O tadamaanay picaferan no tamina no Manila ato Mexico ko Guam itiya, o ’adihayay a ekim pakayni i Guan micafer a tayra i Philippines ato Mexico. Tangasa anini adihay ko ekim matenengay i riyar no Guan. I 17 sician, nawhani o Chamorro a finacadan tamdaw kinapinapina miliyang to pikowan no Spain, nanoya mapatangic ko Chamorro a finacadan mapatayra i Guan malinah (sakanga’ay makowan ato palecapo to pakayraan), ikor mapatiyol itiya o cicamolayto to no sawalian a Carolines finacadan anoeca o kaetipay Chuk finacadan ko maro’ay.
Picalap no Germanay ato Dipong a to’aek (德國和日本統治時期)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Patodongan: Notimolay kasakanatal (主條目:南洋諸島)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]No Dipong picalap to Saipan a to’ek (日治時期的塞班島)
I ikor no 1899 miheca kalalood kaetipay Amilika itiya, pa’acaen no Spain ko dengan a Marian kanatal (Ka’amisay Marian kanatal) ato Carolingian kanatal i Germany, palekapot hanto i no Germany a New Guinea, i Yap sa’etal, mapatireng ko Stationsbezirk Saipan sa’etal. St. Jose kiwkay nanoyaan a to’ek mapatireng. Pacomden no Germany ko kitakit a kiwiko pitilidan, padamso to pafeli to sera. roma misafaloco’ to misa’afinongay katayalan.
Ikor no kalaloodan, o Dipong to ko micalapay. I 1919 mihecaan lekapotan no kasakitakit saka’amisan no kasasiiked to ka’amis katimol a no Germany a kanatal patorodan ko Dipong a mikowan, halo Ka’amisay Marian kanatal. Pikowan no Dipong a to’ek, o pisatefos ko kinairaan no kasakanatal. O Garapan no Saipan ko kahiceraan a micowat, o ’alomanay a tamdaw no Dipong (halo nicalapan a Koreans, Ryukyuans ato Tayan tamdaw) malinah tayra i Ka’amisay Marian kanatal.
I 1939 mihecaa 2 folad, katimolay Taypining (Nanyo) sakowan polong ira ko 129,104 no tamdaw, ira ko 77,257 Dipong a tamdaw (halo Koreans, Ryukyuans ato Tayan tamdaw). ’ayaw lalood no saka tosa a Saipan a tamdaw, ira ko 29,348 finawlan no Dipong ato 3,926 Chamorro a tamdaw ato Caroline finawlan; Tinian ira ko 15,700 tamdaw (halo 2,700 a Koreans), ato 22 ko Chamorro tamdaw.
Saka 2 lalood no hekal (第二次世界大戰)
I 1941 miheca 12 folad 8 folad, saikoran no toki a Pearl (Odo’) minato a lalood, o itiraay i Ka’amisay Marian kanatal a Dipong sofitay micalap to Guan. O nai nikowanan no Dipong mata’elifay t 20 miheca a Chamorro tamdaw i No’amisan Mariana kanatal i, maocor tayra i Guan mipadama to Dipong mikowan to itiraay tamdaw. ira ko 31 ko foladan ko picalap, oya itiraay Chamorro tamdaw i Northern Mariana kanatal mismsam miepec to itiraay Guan a Chamorro tamdaw, oya 1962 miheca mina’ay ko Guan tamdaw to lekapot to No’amisan Mariana Kanata a todong.
I 1944 miheca 6 folad 15 romi’ad, micalap to ko Amilka to No’amisan Mariana kanatal, nanoyaan sa micowat to lalood i Saipan kanatal. Ira ko 30,000 tamdaw no sofitay mikinapatayay midama midimokos Saipan kanatal, talacowa makisafa ko ’icel nika mihadidi mikinafalah to ’orip, matiniay a pilood malosaka lefek ko sofitay no Dipong, dengan 1,000 ko tamdaw ko mafadocay, ira ko malitosaay mikinatapi’ay saheto o nano Koreans a tamdaw[7].
Mirafas to 8,000 ko tamdaw o Dipong a finawlan mikinapatayay, ira ko mafana’ay to kapidah no Dipong a papina tamdaw to micakoday i ton’ ato micocok to tiyad a mikinapatay, nanoya pacekok faheka ko sofitay no Amilika pakanengneng tonini[8]. I 1945 miheca 12 folad 1 romi’ad, saikoray osaw sofitay no Dipong itira i Saipan kanatal a mitapi’.
Nanoya i 1964 miheca, ira ko pinapina finawlan no Dipong mapanokay tayra i kitakit no Dipong.
Nai pipatorod no Linhoko tangasa pipatireng to pakoniyah mikowan no Amilika (從聯合國託管地到美國自治邦)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Patodongan: patorodan i Taypinyang a kanatal (主條目:太平洋群島託管地)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]O Linhoko nai 1947 miheca mihayda ko Anlihoy no Linhoko to No. 21 niketonan patorod i Amilika mikowan to Ka’amisay Marian kanatal, halo Palau, Marshall ato Micronesia nikopolongan kanatal no Taypinyang sa’etal ko pipatorod.
I 1958 miheca, 1961 miheca, 1963 miheca ato 1969 miheca midemak to kapolongan to Guan (ko Chamorro tamdaw a finacadan yincumin) mitopa, nika kana’ayen ko Guan. I 1975 miheca 6 folad 17 romi’ad nikasasowal to Amilika sakiikoran no sician pakayni i nikapolongan miropa to saka niyah pala tono Amilika a pikowanan, i 1976 miheca 3 folad 24 romi’ad masasitelek (Covenant) itiya.
Midotoc to nikatatelekan, ono sician malekapot to Amilika ko Ka’amisay Marian kanatal, mira’oy to salaloma’an no niyah salongoc, nika saki papotal a kasasicaliw, pi’ading to kitakit o Amilika ko citodongay. Nai 1977 miheca 11 folad midemak to pipili’ to kakeridan midamaay to kakeridan ato laocan a iing, i 1978 miheca 1 folad midemak to sakiniyah a rikec kimpo. I 1986 miheca 11 folad o congtong no Amilika miratoh to Ka’amisay Marian kanatal ono Amilika a patodongan a sera, o nano finawlan ato ikoray masofoc a tamdaw saheto o Amilika a finawlan.
Sician a rikec (政治體制)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Mileko ko Ka’amisay Marian kanatal to toloay salongoc sarikec no Amilika. O tatapangan no kitakit o congtong no Amilika, o lekapotan a demak o salaloma’an no Amilika a pikowan. O kakeridan ato micokeray to kakeridan ko citodongay mirikec to pakoniyahay a sifo, tosaay kacitodong no finawlan a nipili’an, 4 miheca ko rekad. Laocan no Ka’amisay Marian kanatal tosaay ko pakayraan no pitelak, o Fafa'eday pikaykian 9 ko todong ko iing (toloay kanatal alo 3 ko rocek), 2 miheca miliyaw mipili’. Kararemay pikaykian rafas to 10 (mafalic ko patodongan, mileko to tamdaw ko sa’etal, ala 1ko Tianning, Luota), 2 miheca miliyaw mipili’.
To 30 no mihecaan i, o ’Amisan Mariana awaay ko kacitodong to laocan sa’etal no Amilika finawlan pikowan a sa’etal, dengan o nipa’acaan patireng to “patodongan dayhiw no Washington” a todong, citodong i salicay ato sakakafit tayal no citodongay i Washington. I 2008 miheca mihayda i rikec no Amilika, nai 2009 miheca mapatireng ko awaayay ko sapitopa dayhiw no Ka’amisay Marian kanatal, nanoya o nian sa ko lecadan no Ka’amisay Marian kanatal to roma no Amilika a paseraan.
Midotoc to telek no “lekatep i patateko”, i lekapotan no Amilika a rikec maleko i parena’an no Ka’amisay Marian kanatal, nika ira ko sakowan to picomd kasadak i Ka’amisay Marian kanatal, no niyah ko kacitodongan to pisaledep ato kinaira no nitayalan a telek. Onini a niyah pikowan mapalowad ko papotalay matayalay no Ka’amisay Marian kanatal (ngalef sariko’ay tayal) a picowat. Nika laocan no Amilika i 2007 miheca mihayda pacakat to polong no kitakit a to sakinairaan lifon a telek, mapacakat to ko kinaira no matayalay no Ka’amisay Marian kanatal, nai 1996 miheca tangasa 2007 miheca kasa toki 3.50 to mihecaan pacakaten to 0.50 ko payso, tangasa alalenan i polong no kitakit (anini 7.25 payso) ko patolasan. Laocan no Amilika ato lekapotan sifo i 2008 miheca mihayda t sarikec, nai 2009 miheca palekapot pacomod i sakowan no kitakit ko Ka’amisay Marian kanatal.
Finawlan tamdaw (人口)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Minengneng: nipolongan tamdaw no Ka’amisay Marian kanatal ato cikikaay finawlan no Ka’amisay Marian kanatal.
O ta’akay maci ko Saipan no Ka’amisay Marian kanatal, sadadahalay sera, sa’alomanay ko tamdaw, o nikapolongan sician kicayan ponka a todongan. O itiraay i Saipan a yincumin ira ko Chamorro ato Caroline ngasaw a tamdaw. nawhan o citodongay ko Saipan to kasadak micomod a mikowan, tahanini ira ko 3 ’ofad a romaay kitakit tamdaw matayalay i Saipan. Midotoc 2004 miheca pipolong, romaay tamdaw, o Congko tamdaw ko sa’alomanay, ira ko 15,637 tamdaw, roma o Philippines tamdaw ira ko 13,000 tamdaw, padoedo o Dipong, Taywan, South Korea, Bangladesh, Thailand. O sakaira nitayalan o pisanga’ to riko’ ato pirarakatan.
Kasasiiked no todong midemak (行政區劃)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Ka’amisay Marian kanatal salongan ira ko 463 kongli. Ilaeno masisil ko nai ka’amis talatimol:
Maci (市)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]| Maci | dadahal面積(km2) | Finawlan tamdaw 2020 miheca sa’opo統計 |
| Ka’amisay Marian kanatal | 154.755 | 7 |
| Saipan | 115.38 | 43,385 |
| Tianning | 108.11 | 2,044 |
| Rota | 85.39 | 1,893 |
Kanatal (島嶼)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]| No | Kanatal | dadahal(km2) | tamdaw
2020 misolap |
takaraw(m) | kanatal | Kaitiraan |
| 1 | Uracas/Farallon de Pajaros | 2.0 | 0 | 319 | Ka’amisay kanatal | 20°33′N 144°54′E |
| 2 | Maug Islands | 2.0 | 1939-44 ira ko maro’ay | 227 | Ka’amisay kanatal | 20°02′N 145°19′E |
| 3 | Asuncion | 7.4 | 0 | 891 | Ka’amisay kanatal | 19°43′N 145°41′E |
| 4 | Agrigan | 40.0 | 4 | 965 | Ka’amisay kanatal | 18°46′N 145°40′E |
| 5 | Pagan | 46.6 | 2 | 579 | Ka’amisay kanatal | 18°08′36″N 145°47′39″E |
| 6 | Alamagan | 11.0 | 1 | 744 | Ka’amisay kanatal | 17°35′N 145°50′E |
| 7 | Guguan | 4.0 | 0 | 301 | Ka’amisay kanatal | 17°20′N 145°51′E |
| 8 | Zealandia Bank | >0.0 | 0 | >0 | Ka’amisay kanatal | 16°45′N 145°42′E |
| 9 | Sarigan | 4.9 | Naira ko maro’ay, paterekan anini | 549 | Ka’amisay kanatal | 16°43′N 145°47′E |
| 10 | Anatahan | 30.8 | 1990 mapalopisak | 787 | Ka’amisay kanatal | 16°22′N 145°40′E |
| 11 | Farallon de Medinilla | 0.9 | 0 | 81 | Ka’amisay kanatal | 16°01′N 146°04′E |
| 12 | Saipan | 122.9 | 43,385 | 474 | Katimolay
kanatal |
15°11′06″N 145°44′28″E |
| 13 | Tinian | 102.0 | 2,044 | 170 | Katimolay
kanatal |
14°57′12″N 145°38′54″E |
| 14 | Agiguan/Aguijan | 7.0 | 0 | 157 | Katimolay
kanatal |
14°42′N 145°18′E |
| 15 | Rota | 95.7 | 1,893 | 491 | Katimolay
kanatal |
14°08′37″N 145°11′08″E |
| Ka’amisay Marian kanatal | 463.6 | 47,329 | 965 | 14°08' to 20°33'N,
144°54° to 146°04'E |
Citodongay kadademakan, mali 4 kasasiiked no maci citodongay niyah pikowan (municipalities): (行政上,北馬里亞納群島自治邦分為四個市(municipalities):)
Saka 1 tangasa 11 a kanatal o “Ka’amisay kanatal (Northern Islands)”, citodongay pikowan Ka’amisay kanatal.
Saka 12 tangasa 15 a kanatal o “Katimolay kanatal (Southern Islands)”, halo Saipan, Tinian ato Rota 3 maci, awaayay ko tamdaw a Aguijan mapatodong i Tinian pakapi.
Ka’amisay kanatal a tamdaw milecad to kafafalic no romi’ad masiroma, 2000 miheca 4 folad nisolapan i dengan o Alamagan kanatal ira ko 6 tamdaw maro’, nika midotoc to nitokian to pipili’ (misinkiw) nisa’oian, o Alamagan halo Pagan kanatal, Agriham kanatal ko marafasay to 100 tamdaw i kafalic no romi’ad. Ka’amisay kanatal a finawlan nao sakikicay ato sapitilid ko nihaenan, ira i Saipan ko patodongan to romi’adan kamaro’an, Ka’amisay kanatal a kakeridan a kadademakan matiya “malafelay” i Saipan kanatal. Ka’amisay kanatal a tamdaw itira i kafiyolan no namalay lotok ko kadademakan. O Pagan kanatal i 1980 miheca mafowak ko natalay lotok, nika sapater sa toni a miheca ta ira ko tamdaw a dademak. Ona iraay ko maro’ay i Anatahan kanatal, nika i 2003 miheca ira ko namalay lotok miliyas ko tamdaw.
Ponka (文化)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Pionto (體育)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]Pinengnengan to tilid. (參考資料)
[mikawit | o yin-se-ma no pisinanot]1.北马里亚纳群岛联邦(Commonwealth of the Northern Mariana Islands). 中華人民共和國駐洛杉磯總領事館經濟商務處. [2023-04-29]. (原始內容存檔於2023-05-03) (中文(中國大陸)).
2.國家或區域: 北馬利安納群島邦 國家(英文): Commonwealth of the Northern Mariana Islands(CNMI) (簡稱北馬群島). 中華民國外交部領事事務局. [2016-04-13]. (原始內容存檔於2016-05-09).
3.北馬里亞納群島 the Commonwealth of the Northern Mariana Islands. 經貿訊息核心組件與國家標準代碼查詢. 中華民國經濟部標準檢驗局. [2016-04-13]. (原始內容存檔於2016-05-13).[1] (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)、[2] (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
4.北馬里亞納群島(Commonwealth of North Mariana Islands)-系統識別號: C09502028 計畫名稱: 太平洋港埠協會2006年會 報告名稱: 參加太平洋港埠協會(Association of Pacific Ports, APP)第93屆年會(2006 Annual Conference)出國報告書. 交通部臺中港務局. 中華民國國家發展委員會. 2006-11-15 [2016-04-13]. (原始內容存檔於2016-05-09).C09502028_16153.doc (頁面存檔備份,存於網際網路檔案館)
5.中国游客赴北马里亚纳群岛联邦旅行注意事项发布. [2025-02-03]. (原始內容存檔於2025-02-06).
6.2020年人口普查 (PDF). [2023-12-12]. (原始內容存檔 (PDF)於2024-07-03).
7.Battle Of Saipan. Historynet.com. [2015-08-29]. (原始內容存檔於2012-11-03).
8.日本人為何拼命送死?士兵衝向機槍被掃射、數千平民跳崖自殺…揭二戰塞班島血腥過往.